زن‌وشوهر سالخورده لهستانى‌تبار بیشتر روز را توى حياط خانه‌اشان مى‌پلكيدند؛ اما كمتر با كسى سلام احوالپرسى داشتند. يكى از همسايه‌هاى قديمى مى‌گفت چند سال پيش‏ كه به اینجا آمده بودند خيلى مى‌ترسيدند. جواب سلام كسى را هم نمى‌دادند تا پارسال كه گويى مشكلشان حل شد و راحت شدند. شده بود كمكشان كنم براى جابجايى وسيله‌اى در خانه‌شان. يكى دوبار هم آمده بودند خانه ما بريده بريده از خاطرات گذشته‌شان حرف زدند. اما پيرمرد اگر خانه‌اش‏ بوديم و اتفاق مى‌افتاد كه به عكس‏ روبروش‏ نگاه كند، طاقت نمى‌آورد به سكوت در برابر گذشته. بهانه‌ها بسيار بود براى جوان شدن، از جمله گوشه‌هاى ناشناخته عكس‏ براى خودش‏ و ما. گويى همين عكس‏ دسته‌جمعى او را وا مى‌داشت به حرف زدن. رفتارى عجيب داشت با قاب عكس‏، درست مثل زانو زدن در برابر كشيش‏ و اقرار نيوش‏. آخرين بارى كه خانه‌شان بودم كنجكاو شدم عكس‏ را به دقت تماشا كنم، شايد توجه به عكس‏ باعث خوشحالى‌شان بشود. فكر كردم دوست دارند جوانى‌شان را هم ببينيم. وقتى به عكس‏ نگاه مى‌كردم پيرمرد آمد كنار دستم تا برايم توضيح دهد و آدم‌ها را تك به تك معرفى كند. پيشاپيش‏ مى‌دانستم عكس‏ دسته جمعى همسايه‌هاى كوچه شهردار است. برايم گفت: «اين عكس‏ را درست پيش‏ از تقسيم لهستان گرفته‌ايم.»

زاويه اريب دوربين عكاسى سه چهار خانه را در قاب گرفته بود. همسايه‌ها ايستاده بودند جلوى پرچين خانه‌. پيرمرد تك تك همسايه‌ها را معرفى كرده بود: از سمت راست قصاب شهر و خانمش‏، بعد شهردار و همسرش‏، پارچه‌فروش‏ و زنش‏، گوشه چپ هم خود اين‌ها بودند. مردها همه كت و شلوار پوش‏ بودند؛ اما تنها همسايه ما كراوات بسته بود. خانمش‏ هم با خالى بر گونه لباسى شيك‌تر از خانم شهردار به تن داشت. قامت كشيده و پرصلابت، نگاه خندان همراه با وقار اشرافى‌اش‏ به او زيبايى زنانه بخشيده بود. به شوخى گفتم شما و خانمتان حتا از شهردار و خانمش‏ شيك‌تر و اشراف‌منشانه نشان مى‌داديد. پيرمرد خنده‌اش‏ گرفته بود. پيرزن هم كه آمده بود كنار دست ما عكس‏ را تماشا مى‌كرد، گويى از گفته‌ام به وجد آمده باشد، گفت: درسته فقير بوديم؛ اما هميشه بهترين لباس‏ها را مى‌پوشيديم. رو كردم به خانم و گفتم: همه خانم‌ها هم كه باردار بودند! خانم آهى كشيد و بعد از سكوت طولانى گفت: بله هرچهارتامان بچه به شكم داشتيم.

 گفتم اگر به من مى‌گفتند شهردار و خانمش‏ را در عكس‏ نشان بدهم قطعا" شما دو نفر بوديد. پيرمرد خنده‌اى به لب آورده گفت: متشكرم. گفتم: جالب است بدانم چطور شد اين عكس‏ را گرفتيد. پيرمرد دهن باز كرد كه خانمش‏ گفت: «پيش‏ از جنگ همه باهم دوست بوديم آن زمان همه چيز خوب بود. بدى‌ها بعدها آمدند سراغ ما كه داشتيم زندگى‌ مى‌كرديم. بى‌خبر نشسته بوديم در خانه‌مان كه بلاى خارجى آمد به شهر مثل طاعونى كه مادر بزرگم شاهدش‏ بود. طاعونى كه همه‌ى ولايات را گرفته بود. حالا خوشبختانه بدبختى‌ها را فراموش‏ كرده‌ايم.» پيرمرد ادامه داد: «بله بنظرم يكى از بهترين هديه‌هاى خدا به انسان همين قدرت فراموشى‌اش‏ است.» بى‌آن كه حرفى زده باشم پس‏ از چند دقيقه‌اى خودش‏ ادامه داد: «اما ذهن‌هاى عذاب ديده توانايى فراموش‏ كردن را از دست مى‌دهند.» پيرمرد بيشتر دوست داشت حرف بزند. زنش‏ تودار و بسته بود؛ اگر هم حرفى بود همه‌اش‏ زمان حال. يك ذره به ديروز اشاره نمى‌كرد. هرچه بود مال همين لحظه‌اى بود كه درش‏ قرار داشتيم. اگر ديروز پريروزها هم ديده بودمشان، بازهم پيرزن فراموش‏ مى‌كرد يا دوست نداشت به ديروز برگردد. پيرمرد بيشتر دوست داشت از گذشته‌ها حرف بزند. هروقت چشم پيرزن را دور مى‌ديد گريز مى‌زد به گذشته. دايم از يهودى بودنش‏ حرف مى‌زد و نسل كشى يهودى‌ها در لهستان. اينجا آنجاى خانه‌اشان هم شمعدان شش‏ پر گذاشته بودند با ستاره داوود. اين چندبارى كه به گپ و گفت مى‌ديدمشان، زن و مرد به زبان لهستانى باهم حرف مى‌زدند. گويى هنوز هم برايشان راحتتر بود به لهستانى حرف بزنند. خودشان گفته بودند راحتترند با زبان لهستانى. رفته بودم بوته‌هاى بنفشه را در باغچه خانه‌شان بكارم كه پيرمرد دريچه خاطرات گذشته را بازكرد براى تماشا. پيرزن به انگليسى گفت: «گذشته‌ها را بايد فراموش‏ كرد. _ اين را به لحنى عصبى ابراز مى‌كرد، گويى مشاجره‌اى داشتند باهم پيش‏ از آمدن ما _هرچه بوده بد و خوب گذشته. آن ها كه كشتند، آن‌ها كه تماشاگر بودند و آن‌ها كه كشته شدند، همه‌شان قربانى ديروز بودند. امروز امروز است و خبرى از اين چيزها نيست. چرا نبايد از زمانى كه همه باهم زندگى مى‌كرديم نگوییم؟ خب اين كه بهتر است تا همه‌اش‏ از عزا حرف زد.» گفتم: «خانم راست مى‌گه. ما هم بلايى مشابه را پشت سر گذاشتيم. همه‌اش‏ زنجه‌موره كردن براى يك گذشته خاص‏ ضعف آدم است.»