او مى‌خواست دلدار واقعى را به دست آورد و ناچار به آموختن بود، و به شنونده‌اش‏، دون‌كيشوتى به نام پادشاه كه قادر به ديدن دگرگونى‌ها نشده بود، هشدار مى‌داد. تو گويى اميرارسلان رويدادهاى كتاب را براى دون‌كيشوت ايرانى مى‌خواند و او را به ديدن دگرگونى‌ها بر مى‌انگيزد. دون كيشوت با ذهنيتى خيال‌پردازانه وجود اشياى ملموس‏ را به پديده‌هايى فراواقعى تعبير و نفى‌شان مى‌كرد؛ چرا كه ذهنيت منطق‌گرا و سوداگر اروپايى، ذهن خيالپرداز را بر‌نمى‌تابيد. اما اميرارسلان گرفتار به واقعيت كهنه بود و بايستى براى رهايى دلدار نخست خود را از شر اين واقعيت برهاند و به جهان تازه چشم گشايد. همين عامل انقلاب حسى‌ست كه وقتى با كارخانه و ماشين‌هاى بخار برخورد مى‌كند: "سر اين چهار زنجير بر چرخ بسيار بزرگى بسته است از طلا و چنان تند چرخ مى‌خورد كه اگر شخص‏ به قدر دو دقيقه نگاه كند سرش‏ گيج مى‌خورد؛ و چرخ‌هاى كوچك ديگر هم در اطراف اين چرخ بزرگ قرار داده‌اند و چنان به سرعت و تعجيل مى‌چرخند كه امكان ندارد كسى پره‌هاى آنان را ببيند. صداى اين زنجيرها كه متصل در حركت هستند و چرخ‌ها كه مى‌چرخند گوش‏ را كر مى‌كند. .. امير ارسلان همان دم در ايستاده متحير بود. از كثرت صدا گوشش‏ درنگ درنگ صدا مى‌داد كه ناگاه صداى ناله‌ى ضعيف و نحيف جانسوز جانگدازى بلند شد كه : خداى من! آيا من تاكى در اين عذاب باشم؟ يا مرگ يا نجات!")ص‏ 416( او زمانى كه به اين سلاح مجهز مى‌شود ديگر تاب ديدن مصايب پيرامون خود را ندارد و پند پيرزاهد را مى‌پذيرد كه: "عدالت پيشه كنى و رعيت‌پرور و مهربان باشى، به صوابديد وزير و اميرانت رفتار كنى، چنان كه كسى از تو شكايت نداشته باشد...")ص‏ 373( او در پايان خواندن داستان، كتاب را به دون‌كيشوت ايرانى مى‌سپارد، شايد چشم وگوش‏ او را بر واقعيت‌هاى زمينى بگشايد. چندان كه اين حس‏ را به خواننده مى‌دهد اميرارسلان از سر تصادف با دون كيشوتى كه رخت پادشاهى پوشيده، برخورد كرده، او را واداشته بنشيند و به ماجراهاى سفر خودش‏ به شيوه‌اى ديگر در كتاب دوم گوش‏ فرادهد. براين راستا، داستان در پى آن نيست تا با بيان رومانتيك و رويايى زندگى و شرايط محيطى اميرارسلان ذهن مخاطب را در خواب خوش‏ نگه‌دارد؛ بلكه همانند شخصيت اصلى داستانش‏ همواره در جست‌وجوست و از رويدادهاى تكان دهنده جهان روگردان نيست و زشتى‌ها و پليدى‌ها را به ديده مى‌آورد، البته نه همواره همچون اندرزگران به كار شماتت و مذمت زشتى‌ها سرگرم، كه تنها بسان دوربين سينما، تصويرگر لحظه‌ها و پديده‌هاست براى داورى مخاطب كه خود گزين كند. باوجود آن كه بيشترينه‌ى رويدادهاى داستانى در سرزمين‌هاى ناشناخته رويايى مى‌گذرد؛ اما با نگاهى ديگرگون _ نگاهى كه حتا به ديوها، پريان، جادوگران و ساحران به ديده‌اى كودكانه انسانى‌شان مى‌يابد با همه‌ى خصايل انسانى در بازيى كودكانه تا خصايل و جريان زنده‌گى را آن‌گونه كه بايد مورد بازبينى قرار دهد و از نگاه شناخته شده و مالوف دورش‏ بدارد و تازه‌گى‌هايش‏ را بازشناسى كند. در اين بازبينى به درستى فارغ از حسابگرى و منفعت‌طلبى بزرگسالان، انسان محور هستى و واقعيت نيست؛ كه گياهان، جانوران و اشيا موقعيتى برابر انسان در كل هستى جهان بيرونى و جهان داستانى دارند. يك درخت مى‌تواندهمان‌اندازه در پيشبرد رويدادهاى داستانى نقش‏ داشته باشد كه وزيرى كاردان. پديده‌اى ديگر است به زبان جانوران پندهاى انسانى دادن همچون كليله و دمنه يا ديگر افسانه‌هاى شرق به اين سان. آن‌چه در اين داستان هويتى جانورانه را برابر هويتى انسانى مى‌داند، تنها حضور در جهان كودكانه اميرارسلان است كه ديگران پديدارشده، همسانى‌ى با انسان دارند و گاه برترند كه به باور ساكنان سرزمين پريان و شهر فازهر انسان در موقعيتى پست‌تر قرار دارد در نهاده‌هاى هستى. آن‌گاه كه اميرارسلان پا به باغ فازهر مى‌گذارد، چنارى مى‌بيند كه: "در عمر خود چنان چنارى نديده بود.")407( و همين درخت است كه راز بازگشايى طلسم و رهايى از بند پلشتى را مى‌داند به زيور شاخه‌ها و برگان خود : "اميرارسلان ديد كه چهار شاخه از شاخه‌هاى اين چنار سركشيده كه هريك به تنه‌ى چنار بزرگى است. وسط اين چهار شاخه در بالاى ساقه‌ى چنار تخت مرصعى نهاده‌اند و ژنده‌پيل سفيدى چون كوه در بالاى تخت ايستاده است ... طاووس‏ آهسته به اميرارسلان گفت: جوان! دستم به دامنت، آهسته باش‏ كه كشته خواهى شد! پيش‏ برو و قلاب اين زنجير را آهسته بر حلقه‌ى ناقوس‏ دست چپ اين ژنده پيل بينداز، چنان‌كه ناقوس‏ صدا ندهد...")ص‏ 408( آن‌چه در اين داستان سبب برانگيختن حس‏ خواننده از حالت خاموش‏ يك خواننده‌ى صرف به حالتى درگير با ماجراها و بازى‌هاى پندارين كودكانه شده و داستان را جذاب مى‌كند، آن حالت دلهره‌ى ناپيدا و نوميدى صرف بيان ناشده‌اى است كه از پشت پوسته‌ى ظاهرى جادوها و سحرهاى شناخته شده آشكار مى‌گردد. دلهره‌اى كه دايما" خواننده را همراه قهرمان داستان درخود گرفته و از اين دام به دامى ديگر مى‌كشاند. در بازگشت اميرارسلان از درون كتاب جادويى و رهايى فرخ‌لقا كه در آن كتاب اسير نيروى جادويى فولادزره است و هم‌هنگام بازگشت به سرزمين رم شرقى، گونه‌اى بازگشت به واقعيت است از سفرى دراز در تخيل. آن‌چه را اميرارسلان با خود همراه آورده، تنها فرخ‌لقا نيست، گنج بزرگى كه همان كتاب بازخوانده‌اش‏ و تجربه‌اى گرانبهاست از سفر. اميرارسلان حامل ارزش‏هاى نو شده است: بازگشت از سفر دراز تجربه‌هاى داستانى. بيش‏ از هرچيز داستان اميرارسلان نخستين تجلى‌گاه حضور مردم كوچه و بازار در داستان است. اين تجلى را نه در بهره‌ورى از زبان كوچه‌و‌بازار، بلكه به درستى در حضور مادى و ملموس‏ خود مردم و فرهنگشان مى‌توان يافت : حضور پيله‌ور، پينه‌دوز، شاگرد قهوه‌خانه، بازيگر تئاتر، كنيز و ديگر مردم اجتماع به عنوان شخصيت‌هاى داستانى، در كنار شاهان و وزيران و شنيده شدن صدايشان در داستان. بسيار پسين‌تر از آن است كه محمدعلى جمالزاده و صادق‌هدايت اساس‏ داستان‌هايشان را بر پژواك آوا و نگاه اين اقشار مى‌نهند. اما داستان اميرارسلان تنها به اين پژواك بسنده نكرده، همه‌ى اين‌ها، خميرمايه‌ى ورآمدن جهانى پندارين ا‌ست براى آن كه داستانى را بازگفته باشد به زبان و تخيل عامه : "اميرارسلان قاه‌قاه خنديد و شيشكى انداخت و گفت: ولدزناى حرامزاده! تو مرا با شمشير شقه مى‌كنى؟ آنكه مرا شقه بكند هنوز به دنيا نيامده است؛ سگ كيستى كه بتوانى چپ به من نگاه كنى؟")ص200(