او تنها كنش‏هاى بيرونى خود را به نمايش‏ نمى‌ گذارد تا حالت تعليق شناخته‌ شده به اوج رسد، بلكه جهان درونى و ترديدهايش‏ انگيزه و محرك اصلى براى خلق رويدادهاست و اين خود يكى از مقولات مهم اين داستان است كه نه تنها در آن زمان، بلكه‌ حتا تا زمان "بوف‌كور" بى‌لنگه مانده و هيچ‌كدام از آثار رئاليستى محبوب منتقدان، نتوانستند در ادبيات داستانى چنين بدعتى بنهند. شيفتگى به متن آن كتاب است كه اميرارسلان را ترغيب به خواندنش‏ مى‌كند؛ زيرا او مى‌خواهد از طريق خواندن داستانى كه جهان را دگرگونه مى‌كند، خود را از تنگناى موجود برهاند و پا به جهان پريان و رويدادهاى آن كتاب بگذارد، از اين روست كه "كتاب را خواند تا تمام شد")ص‏ 245( _ همان ميل و گرايش‏ دانستن رويدادهاى داستان كه در وجود همه‌ى خوانندگان است. _ از اين لحظه، كودك درون اميرارسلان از لابلاى صفحه‌هاى آن كتاب پا به جهان ديگر گذاشته و بازى يافتن فرخ‌لقا ادامه مى‌يابد. مداقه‌اى نياز است تا دريابيم جهان افسانه‌اى بخش‏ دوم داستان، تنها از طريق درونمايه‌ى كتابى كه اميرارسلان خوانده، فهم‌پذير مى‌شود. او كه تا آن لحظه همه در جهان عينى زندگى مى‌كرد، شيفتگى شگفتى‌هاى داستانى آن كتاب، او را به سوى جهانى ذهنى مى‌كشاند. _ و اگر اميرارسلان كتاب را نمى‌خواند، چه بسا او به شخصيتى كليشه‌اى تنزل مى‌يافت كه هيچ انگيزه‌اى براى ترغيب ديگران خواننده را در خود ايجاد نمى‌كرد به شنيدن يا خواندن داستانش‏. شايد بتوان گفت همه‌ى مخاطبان داستان اميرارسلان مشتاق آن بوده‌اند و هستند كه بدانند داستانى كه اميرارسلان در آن كتاب خوانده چه بوده است. تنها در پايان داستان از محتواى داستانى كه خود اميرارسلان در آن لحظات خطير شيفته‌اش‏ شده آگاه مى‌شويم: داستانى درباره‌ى عشق ديوى به نام فولادزره به دخترى به نام ماه منير در قلعه‌ى سنگباران. با نگريستن به درگيرى‌هاى عشقى فولادزره و درخانه بودن دلدارش‏، ماه‌منير، و نبود عشق دوسويه است كه در مى‌يابيم او نيز همچون اميرارسلان وادار به سفر مى‌شود براى يافتن خودِ عشق، نه معشوقْ كه در زندان خانه‌اش‏ است. سفر پرشكيب فولادزره و نبردهايش‏ براى يافتن عشقْ به درگيرى با عاشقى ديگر، اميرارسلان، منجر مى‌شود كه عشق در زندان خانه‌اش‏ است و به جستجوى معشوقْ روانِ ديار بيگانه )رويداد دلباختگى فولادزره به گونه‌اى وارونه رويداد دلباختگى اميرارسلان است به تمثيل(. فولادزره معشوق را ربوده و به قلعه‌ى سنگباران مى‌برد. ماه‌منير اما به عشق او پاسخ نمى‌دهد. فولادزره تاب جفا ندارد و از دلدار دور شده، براى يافتن اكسير عشق طى طريق مى‌كند تا مگر اميرارسلان را بيابد كه راز مرگ و عشق خود را در رودررويى با او مى‌داند و نيستى آن ديگرى. او به پيش‏بينى مادرش‏ فهميده عن‌قريب اميرارسلان كتاب رويدادها را مى‌خواند و با او رودررو خواهد شد. فولادزره اما، هيچ خصوصيات ديوها را ندارد گرچه بايد داشته باشد تا از نگاه انسانى، آن ويژگى‌ها را ديوانگى قلمداد كنيم؛ اما فولادزره عاشق است! و بيقرار عشق؛ اما خود را هشيار و عاقل مى‌يابد، كاستى بزرگش‏ نيز همين عاقل دانستن خود است كه او را از دسترسى به عشق دور مى‌دارد، حال آن كه اميرارسلان بارهاى بار خود را ديوانه‌اى مى‌يابد به جستجوى يافتن دختر پطرش‏شاه فرنگى آواره‌ى كوه و بيابان و اين نيز گرفتار چشم اسفنديارى ديگر، گويا اگر اين‌دو ميان عقل و ديوانگى آن درست‌تر درخورشان را بر مى‌گزيدند، نه فولادزره چنان رنجى مى‌كشيد نه اميرارسلان و جنگى نيز رخ نمى‌داد و داستانى شكل نمى‌گرفت. در واقع ماجراهاى بخش‏ دوم، همه روخوانى اميرارسلان است از آن كتاب جادويى براى ما كه شنونده‌اش‏ هستيم؛ وگرنه همه‌ى رويدادهاى داستان در واقعيت محض‏ و در سرزمين فرنگ مى‌گذرد و تنها اميرارسلان و دو شخصيت ديگر )شمس‏وزير و قمروزير( كه كتاب را مى‌خوانند پا به ماجراهاى داستان آن كتاب مى‌گذارند و بقيه در زمين واقعى به زندگى خود سرگرمند. اين خود يكى از شگرف‌ترين شگردهاى داستانى‌ست كه تا پيش‏ از آن در ادبيات ما بى‌نظير بوده، كليد دوم دريافت داستان اميرارسلان و چرايى تفاوت ميان بخش‏ زمينى و بخش‏ فرازمينى آن است، بخشى كه به باور منتقدان ادبى دوره‌ى روشنگرى با ساختار رمان اروپايى همخوانى ندارد و همه خيالپردازى‌هاى غيرواقعى با دوران مى‌باشد. حال آن‌كه خصلت نيروى سحر و جادو در بخش‏ دوم داستان، خصلت وقوف شخصيت‌هاى داستان به نيرويى فراتر از واقعيت شناخته شده است در زمانى كه تخيل در برابر خردگرايى مطلق نوزا رنگ باخته و واقعيت تنها به نيروى خرد باورپذير مى‌شود. همين باورست كه شخصيت‌هاى داستان را در درست نگاه كردن به محيط و خود توانا مى‌سازد. آن‌جا كه يكى از شخصيت‌هاى داستانى از خوب نگريستن به پيرامون باز مى‌ماند و نگاهى خوگرفته و عمومى دارد، همان‌جاست كه نيروى‌هاى ناشناخته‌ى سحرآميز او را به بند و بلا مى‌كشانند. اين موضوع نخستين كليد فهم جهان جادويى اين داستان است. اميرارسلان دقيقا" آن‌جايى گرفتار بلا مى‌شود كه نگاهى از سرعادت به اشيا مى‌اندازد. او در آغاز سرگشتگى خود براى يافتن دلدار همه‌ى نصايح شمس‏وزير را براى پرهيز از خوگرفتگى ناديده مى‌گيرد تا به آن‌چه به ديده مى‌آيد، يقين نكند و باورش‏ به واقعيت شناخته شده قبلى را كنار بگذارد و بياموزد اشيا و پديده‌ها را آن‌گونه نبيند كه تاكنون ديده؛ اما از پس‏ گذشت دردها و مصايب در سرزمين پريان مى‌آموزد اگر بخواهد جهان را به چشمان عادى خود بنگرد و گوش‏هايش‏ همان آواهايى را بشنود و همان بوهايى را دوباره حس‏ كند كه تاكنون كنون، بى‌گمان نخواهد توانست به فرخ‌لقاى خود دست يابد. او ناگزير به دگرگونى در حس‏هاى انسانى خود است تا بتواند سگ را سگ، طاووس‏ را طاووس‏ نبيند و از آن فراتر ديوارهايى را كه تاكنون وجود داشته‌اند؛ اما از ديدنشان عاجز بوده يا فرصت ديدنشان را نداشته است. آيا همين ضرورت دگرگونى در نگاه به بيرون نياز زمانه‌ى آفرينش‏ داستان نبوده است؟ آيا ناصرالدين شاه كه هم‌هنگام با اميرارسلان به نمايندگى از ملت ما پا به فرنگ مى‌ گذارد، متوجه اين نقد نگاه مى‌شود؟ آيا نقد آگاهانه از سفر بى‌زرق و برق اميرارسلان به ديار فرنگ را دربار ناصرى كه براى هر مسافرت شاه از دولت روسيه وامخواهى مى‌كرد، در مى‌يابد كه بى‌خدمه و حرمسرا راه مى‌برد و حتا شمشير الماس‏نگار را از كمر بازكرده "شمشير را بوسيد و لباس‏ مرصع پادشاهانه را از بر بيرون كرد و تاج و لباس‏ پادشاهى را به ملوانان سپرد")ص‏ 65( همين تداخل واقعيت و ذهنيت ميان اميرارسلان افسانه‌اى و ناصرالدين شاه واقعى‌ست كه ما را به ياد "دون كيشوت" مى‌اندازد. اگر به سنجشى گذرا ميان شخصيت دون كيشوت و اميرارسلان بپردازيم كه هردو براى رهايى دلدار پا از خانه‌ى خود بيرون نهاده و به جنگ ديوان رفتند، در مى‌يابيم كه دون كيشوت به پذيرش‏ پايان عصر شواليه‌گرى و افسانه‌هاى ديوان توانا نبود، حال آن‌كه اميرارسلان دقيقا" به پايان دوره‌ى عيارى و افسانه‌هايشان ايمان داشت.