اين افسانه زمانى راه خود را از افسانه‌هاى كهن جدا مى‌كند كه اميرارسلان با ديدن تصوير فرخ‌لقا در كليساى بزرگ، عاشق و شيدا شده و به قصد به چنگ‌آورى دختر رو به سرزمين فرنگ مى‌نهد. سفر به ظاهر بى‌بازگشت پهلوان افسانه‌اى همراه با داستانى شدن اين افسانه آغاز مى‌شود. بيرون آمدن از خانه، اميرارسلان را وا مى‌دارد پوستين كهنه‌ى‌ پهلوانى و لباس‏ عيارى را از تن درآورده، به يك شخصيت داستانى فرارويد _ دست بر قضا سمبل اين تغيير را داستان در پوشيدن رخت شاگردان تماشاخانه به ما نشان مى‌دهد _ كه براى دست‌يابى به هدفْ همه‌ى خصايل پهلوانى و عيارى كهن را به افسانه‌ها مى‌بخشد. )8( در چنين زمانه‌اى اميرارسلان به هزار خدعه و نيرنگ روآور شده و ترديدها از خود بروز مى‌دهد تا هويتى انسانى را كه لازمه‌ى داستان امروزى‌ست، به دست آورد. راوى، كاتب، مخاطب، همراه با رويدادهاى سفر ارسلان هستند كه تن به اين دگرديسى افسانه به داستان مى‌دهند و با شخصيت بيرون آمده از كالبد سنگين و بى‌كاراى عيارى و پهلوانى كه ذهن تيزبين خود را براى پيشبرد اهداف خود بكار مى‌گيرد و از فنون بازرگانى و سودآورى و پول به جاى قدرت زور و رمه و زمين، آگاه است و مى‌داند چگونه بايد تجارتخانه‌اى يا تماشاخانه‌اى را اداره كرد و به سودآورى رساند. او زبان فرنگى مى‌داند، " همين كه زبان فارسى و عربى را خواند و نوشت ]...[ تا سه سال به خواندن زبان فرنگى مشغول بود تا اين كه وقتى حرف مى‌زد، كسى نمى‌دانست اين شخص‏ رومى است يا فرنگى" )ص11( و بعدها به دوره‌ى پادشاهى‌اش‏ در رم و حتا سرگردانى در ديار فرنگ "گاهى كتاب مى‌خواند..." )ص‏ 216( و از ملزومات زنده‌گى اروپايى زمانه خود آگاه بود: "چلچراغ آويخت و جار و لامپا و ميز و نيمكت و صندلى چيد و گلدان‌هاى پرگل روى ميز گذاشت..." )ص‏ 122( رسم و رسوم زندگى شهرنشينى و با خانم‌ها به تياتررفتن، آداب و رسوم شركت در ميهمانى‌ها و جشن‌ها را آموخته و خود را به تمامى شبيه اروپاييان نموده است؛ اما او نمى‌خواهد زرق و برق فرنگ را ببيند و از يافتن دلدار خود دست كشد. اميرارسلان نيك مى‌داند شخصيتى داستانى‌ست، اما كم‌بهره از تاثيرگذارى‌هاى شگرف و سخنان بى‌بديل. همه‌ى آن‌چه مى‌گويد، از سوى ديگران مورد نقد و نفى قرار مى‌گيرد و همه‌ى كردارش‏ لزوما" كارآ نيستند. از اين‌رو از تمركز قدرت شخصيتى، همچنان كه پديده‌اى رايج در ادبيات داستانى بوده و قهرمان اصلى همه‌ى حقايق را بازگو و همه‌ى كارهاى انسان‌پسندانه را از خود بروز مى‌دهد، خبرى نيست. پخش‏ شدن قدرت كلام و شخصيت ميان اميرارسلان، قمر‌وزير، شمس‏وزير، فرخ‌لقا، پطرش‏شاه و غيره، و خوددارى آفرينندگان داستان از تك‌آوايى در بيان واقعيت‌ها، شايد زاييده‌ى پايبندى ذهن راويان به واقعيت زمينى روزگار خود بوده است. همان‌گونه كه اميرارسلان فريب بيشتر تله‌هاى چيده شده در برابرش‏ را مى‌خورد و ناتوان از دريافت حقيقت، نياز به آن دارد تا شمس‏وزير يا ديگران به ياريش‏ بشتابند، لزوما" صداى قمروزير، شمس‏وزير، فرخ‌لقا، مادر فولادزره، ماه‌منير، اقبال شاه، شاهرخشاه، آصف‌وزير و طاووس‏ همان سان مقتدرانه است كه صداى اميرارسلان. آفرينندگان اين اثر گرچه مى‌خواسته‌اند داستانى براى سرگرم شدن خود بيافرينند و گرچه تلاش‏ داشته‌اند به همان فرم‌هاى شناخته شده و متداول و فهم‌پذير داستان‌هاى گذشته وفادار بمانند تا بتوانند داستان خود را در شب‌هاى شاه، همراه با بازى‌ها و حالت‌هاى گوناگون بيانى )گونه‌اى نمايش‏_روايت( به زبانى روايى بتوانند به سرگرمى و تفرج شاه دست يابند؛ اما آشكارا از همه‌ى آن معيارها و ارزش‏هاى افسانه‌گويى فارسى فاصله گرفته و همچون ديگر تغييرات كه از غرب آموخته بودند، اين را نيز تحت تاثير داستان‌هاى الكساندر دوما و هوگو كه در كتابخانه‌ى دربار موجود بودند، آفريدند. از همين روست كه ظاهرا" داستان به دو بخش‏ واقع‌گرا و تخيلى تقسيم شده است. بخش‏ نخست كه همه‌ى رويدادها در محيط كاملا" آشنا و ملموس‏ و انسان زمينى شكل مى‌گيرند و آدم‌ها خصوصيات انسانى عصر آفرينش‏ داستان را دارند و بخش‏ دوم كه جهان پريان و ديوان است و از جهان ملموس‏ ما فاصله مى‌گيرد. اين فاصله گيرى را مى‌توان پانهادن به جهان سرشار از تخيل كودكانه‌ى راوى و مخاطب دانست. ادبيات داستانى را اگر ساختن جهانى پندارين بدانيم كه انسان آفرينشگر آن است، پس‏ ناگزير مصالحش‏ را از جهان كودكانه بر مى‌گيرد، جهانى خيالپرداز و بى‌مرز، جهانى كه در آن دستيابى به هر پديده‌اى آسانتر از آنى‌ست كه بزرگترهاى گرفتار منطق كهنه و كم‌بهره از تخيل به آن مى‌نگرند. ادبياتى كه برآمده از جهان كودكانه است، وهم و خيال را به نياز، بسان عينيت باوريده‌ى بزرگترها در مى‌يابد. اينهمانى عينيت و تخيل است كه ادبيات كناره‌اى؛ ادبيات قدرت‌گريز را شكل مى‌دهد. براين اساس‏، داستان اميرارسلان برساخته‌ى چنين ذهنيتى‌ست كه هم از يك سو، جهان پريان را همچون جهان انسان‌ها باور دارد كه آنان نيز احساس‏ دارند، با دشوارى‌هاى روزمره و شكست و پيروزى روبرويند، )شگفت‌انگيز نيست وقتى زنده‌گى زمينى پاسخگوى شوروهيجان كودكانه اميرارسلان نيست، به سرزمين پريان روآور شود( هم از ديگر سو، اميرارسلان بسان كودكى كه در جهان خود دوست دارد بازى ادامه يابد، به نيروى مخالف خود اجازه‌ى رخصت‌نمايى مى‌دهد. او نيز به نيروهاى جادويى ترحم مى‌آورد، به آنان فرصتى دوباره مى‌دهد تا بازى ادامه يابد؛ همين ويژه‌گى كودكانه‌اش‏ است كه منتقدان ادبى را واداشته زبان به شكايت بگشايند كه قهرمان داستان ساده‌لوح است و دوست و دشمن نمى‌شناسد. اگر جهان كودكانه‌ى شخصيت‌هاى داستان را جهانى ساده‌لوحانه ارزيابى كنيم، چيزى از ارزش‏ نگاه ديگرگون اين شخصيت‌ها به واقعيت نمى‌كاهد، آن چه را كاستى ارزش‏ است، نگاه مالوف منتقدان است و بس‏. اما اميرارسلان زرنگى‌ها و چالاكى‌هاى كودكانه نيز دارد. او همراهى‌هاى قمروزير را براى ديدار فرخ‌لقا مى‌پذيرد و شمس‏وزير را كه يار وفادار اوست به بند سحر مى‌كشاند؛ همين پذيرش‏ نيرنگ او را به جهان پريان مى‌كشاند و بازى را گسترش‏ مى‌دهد تا ديگران نيز رخصت حضور يابند و خودنمايى كنند. او به يارى كتابى كه مى‌خواند مى‌خواهد واقعيت بيرونى را تغيير دهد. قمروزير با او شرط مى‌كند تنها با خواندن كتاب مى‌تواند به مقصود دست يابد و پا به جهان پريان و افسانه‌اى بگذارد: "قمروزير گفت: جوان بخوان! امير ارسلان كتاب را گشود و شروع به خواندن كرد...")ص244( ناگهان صدايى از ميان آتش‏ بلند مى‌شود: "جوان بى‌عقل! مخوان كتاب را!")ص244( اميرارسلان سرگردان ميان خواندن و نخواندن كتاب است. كدام يك حقيقت را مى‌گويند؟ همين ترديد است كه اساس‏ درگيرى شخصيت اميرارسلان وگره‌گاه‌هاى داستانى را شكل مى‌دهد. اگر تا آن زمان همه‌ى شخصيت‌هاى داستانى ما از جمله سمك‌عيار خالصانه و به اراده و دلاورى خود و ايمان درونى به مبارزه بى‌هيچ ترديد و تزلزل به مبارزه خير عليه شر مى‌پرداختند، اميرارسلان جهان درونى خود را مبنايى براى تصميم‌گيرى و حركت قرار مى‌دهد.