او نه تنها برآن است كه آدميان اسير چرخ‌دنده‌ها را؛ بلكه حتا جانوران، جانورانى كه نه بهره‌اى دارند، نه آن خصايل جانورانه شناخته شده را و درختان، درختان بى‌باروبر را نيز برهاند تا آنان نيز خودشان شوند. جانور همان جانورى بشود كه در طبيعت هست و گياه همان گياه. زيرا به باور اين افسانه سحر و جادويى جانوران و گياهان را نيز از هويتشان دور ساخته است. _ به زبانى ديگر چنگ‌اندازى انسان به طبيعت و موجوداتش‏ را عامل اصلى دور شدن هويت واقعى آنان مى‌داند. اميرارسلان با بيرون رفتنش‏ از خانه، نماد نخستين برخورد فرهنگى ايرانى با جهان صنعتى و پرحرص‏ و ولع سودطلبانه‌ى فرنگ مى‌شود، هم‌هنگام با شكاف در يكپارچگى جهان پيشين ما كه زنده‌گى روزمره و افسانه‌ها همگونى كهنى داشتند. همچنان كه سفر ناصرالدين‌شاه نخستين سفر اروپايى يك پادشاه ايرانى‌ست به فرنگ و شگفت آن‌كه اين داستان پس‏ از نخستين سفر ناصرالدين شاه روايت شده است. آن‌هم در زمانه‌اى كه انديشه‌هاى اصلاح‌گرايانه در همين دوران از سوى روشنفكران مخالف مطرح و دعوت عام براى روشنگرى و پيشرفت از طريق نشريات و كتاب‌ها صورت مى‌گيرد. "مسير طالبى" ابوطالب‌لندنى و "سياحت‌نامه‌ى ابراهيم‌بيگ" مراغه‌اى، "كتاب احمد" و "مسالك المحسنين" طالبوف، سياحت‌نامه‌ى حاج‌سياح و غيره تلاش‏هاى روشنگرانه به شكل و شمايل داستان به جهت روشنگرى عامه نوشته مى‌شوند و از سوى منتقدان ادبى اجتماع‌گرا اين گونه نوشته‌ها به عنوان نخستين داستان‌هاى فارسى به شيوه‌ى نوين مورد تمجيد و تعريف قرار گرفته، پا به تاريخ ادبيات معاصر ايران مى‌نهند و افسانه‌ى امير ارسلان به دست فراموشى سپرده مى‌شود. )1( گويا اين داستان سراسر افسانه‌پردازى غيرواقعى و پهلوان‌بازى‌هاى باورنكردنى يك شاه دخيل‌بسته، يك اسفنديار دروغين ترك‌تبار قاجار و شاه‌مشنگ زن‌باره‌اى‌ست كه به هوس‏ به دست آوردن دخترى كه هزارانش‏ را در شهرها و روستاهاى خود مى‌توانست بيابد، كشور و مردمش‏ را رها كرده و به سرزمين فرنگ روآور شده تا به يارى جادو و جنبل و زايچه گرفتن و رمل و اسطرلاب تصميم به جنگ بگيرد؛ آن هم با شمشير و خدعه و دروغ. آن‌گاه كه دختر پطروس‏ فرنگى را از چنگ ديوان مى‌رهاند، به خوبى و خوشى به سرزمين خود بازگشته و داستان پايان مى‌گيرد. داستانى كه در برابر واقع‌گرايى رمان‌هاى بالزاك، افسانه‌بافى‌هاى ذهنى عليل و فضايى سراسر تهى از هستى پرجنب و جوش‏ زنده‌گى روزمره است، از اين رو در حيطه‌ى قصه‌هاى كهن جاى مى‌گيرد. )2( دراين داستان گويا اسفنديار دروغين هيچ به محيط اجتماعى خود توجه نكرده و همه‌ى پيام خود و رويدادهايش‏ را براساس‏ دعوت آشكار به رخوت و سستى نهاده و ما را از نظر فكرى و نگاه در برابر پيشرفت فرنگ خلع‌سلاح كرده است! اما از ديد منتقدان ادبى پس‏ از مشروطيت كه به روشنگرى و راسيوناليزم جهان صنعتى باورى شك‌ناپذير داشتند كتاب فوق نه تنها بيانگر فقر ادبى و فقر نگاه فرهنگى ما به جهان داستان، بل دعوتى آشكار به خواب و رخوت چند ساله‌ى ايران بوده است. اما به گمانم چشم اسفنديار چنان برداشت‌هايى همانا مقهور شدن در برابر آن راسيوناليزم مطلق‌‌گراى اروپايى‌ست. راسيوناليزمى كه تخيل را به حيطه‌ى داستان‌هاى علمى و تصور زنده‌گى آينده و كشف و اختراع رانده و محدودش‏ كرده، طبعا" نوشته‌هاى ژول‌ورن مورد ستايش‏ قرار مى‌گيرد. دراين دوره ديگر هرگونه تخيل پيرامون حضور موجودات فرازمينى پديده‌اى وابسته به افسانه‌هاى كهن دانسته شده و واقع‌گرايى محض‏ بر انسان چيره مى‌شود. در چنين گردابى از بحران تخيل است كه موقعيت‌هاى ويژه و بزرگنمايى تحولات اجتماعى و بازتابشان در ادبيات داستانى، گردن‌نهادن به چارچوب‌هاى ايدئولوژيك و شيفتگى مردم‌سالارى در ادبيات، ما را محروم از نگريستن جامع و كامل به تاريخ معاصر ادبياتمان مى‌نمايد. گرچه بنا بر علم تاويل: "خواندن متن و دريافت آن، خود رويدادى ست در زمان" و دريافت اثرى همچون: "اميرارسلان" بازسازى جهان گذشته نيست، كه زاييده‌ى يگانه‌سازى ديدگاه كنونى‌مان با ديدگاه اثر است: نوعى اسطوره‌زدايى از متن. و همواره آن برداشتى از اين كتاب شده كه زمان بررسى آن مهياى آن ديدگاه بوده است. چنان كه اين زمانه را نيز برداشتى درخورد است به نياز وخواست و ديد ما كه اكنون كنون را مى‌زييم. اما همين نديدها بود كه به ادامه نيافتن تخيل و جهان پندارين آفريده شده در اين داستان يارى رساند و داستان‌سرايى پس‏ از آن كمتر از نياز و تصور ما به تخيل داستانى اهميت داد و همين افسوس‏ را بر مى‌انگيزد به گذشت بيش‏ از120 سال. من نه قصد غبارروبى از كتاب را دارم، نه ادعاى شاهكار بودنش‏ . آن چه مورد نظر من است، بازخوانى دوباره كتاب و بازيابى ارزش‏هاى پنهان و فراموش‏ شده‌اى است كه مى‌توانست راهگشا و زمينه‌ساز ادبيات داستانى ما باشد. از ديگر سو يادآورى نام واقعى نويسنده اين داستان يعنى فخرالدوله دختر ناصرالدين شاه است. نامى كه در تحريف‌هاى تاريخى به دست فراموشى سپرده شده است.