عناصرى را هم كه در اين خواب وارد بازى كرده است، شخصيت‌هايى هستند كه در گذشته و حالِ راوى نقشى داشته‌اند: دايه، عمه‌ى راوى كه از كودكى نزدِ او بزرگ شده و دخترش‏ را نيز به زنى مى‌گيرد كه راوى نامِ لكاته را برآن نهاده است. پدر_ عمو و پدر زن كه همه همان شمايل پيرمرد خنرپنزرى را دارند. برادرِ زنش‏ كه شباهتى تام به لكاته دارد و راوى او را در بغل مى‌گيرد و لب‌هايش‏ را مى‌بوسد و با لب‌هاى زنش‏ مقايسه مى‌كند، اما احساسى كه با بوسيدن لب‌هاى برادر زنش‏ به او دست مى‌دهد: بوى ته خيار گس‏ مانند بوده و اين همان احساسى است كه راوى در پايانه بخش‏ دوم از بوسيدن ماهيچه‌ى پاهاى زنش‏ در خود حس‏ مى‌كند: بوى گسِ كونه خيار. عروس‏ دايه‌اش‏ يعنى زنِ برادر بزرگ‌تر لكاته كه يك‌بار پنهانى او را از پنجره‌ى رو به حياط مى‌نگرد. قصاب و پيرمرد فروشنده كه در هردو بخش‏ وجود دارند و طبيب كه هربار براى بيمارى بر بالين راوى بيمار حضور مى‌يابد. مى‌بينيم در همين كنش‏ گذرا، كه پيش‏پا افتاده هم به ديده مى‌آيد، هدايت همه‌ى حس‏هاى پنجگانه را به بوته آزمايش‏ مى‌ گذارد. در حالى كه صداى خنده‌هاى زن در گوشش‏ پيچيده، همه سو را مى‌نگرد، زن را، برادرش‏ را، پدر عمو را و بالاخره خود را و همزمان با بوسيدن لب‌هاى برادر زن، بوى گس‏ كونه خيار در دماغش‏ حس‏ مى‌شود و مزه‌ى تلخ آن بر زبانش‏ جارى‌ست. پنج حس‏ به يارى‌اش‏ آمده‌اند تا روايتگر رويدادى باشند كه قرار بود رخداده باشد: مرگ! آيا هدايت در اين كنش‏ داستانى نمى‌خواسته با مرگ بعنوان تنها واقعيت وجود انسانى بازى كند؟ آيا اين شخصيت‌هاى داستانى كه خود را آگاهانه از دريافت و بهره‌مندى درست حس‏ها دور كرده‌اند، به نوعى خودكشى آرام دست نزده‌اند؟ آيا همين كنش‏ گذرا باطل كننده آراى شارحان بوف‌كور نيست كه به محض‏ يافتن موقعيتْ آغاز به ساختن حريم مقدس‏ براى اين متن كردند؟ اين گمانه چندان برخطا نيست وقتى مى‌بينيم درست همين كنش‏ها از سوى اين حريم‌سازان ناديده انگاشته شده. خواب را پى‌گيريم كه روايتگر بيدارى‌ ماست:

در اين خواب هولناك راوى حسِ جزا و پيامد اين قتل را كرده و به جست‌وجوى يافتن ريشه‌هاى اين گناه است. او ميان خواب و رويا ميان عشق و نفرت ميان بودن و نبودن سرگردان است و اين خواستمندانه است كه نداند كدام‌يك را برگزيند. پس‏ از انجام قتل، و حس‏ اين‌كه خودش‏ پيرمرد خنزرپنزرى بوده يا شده او را به وحشت مى‌اندازد و از خواب مى‌پرد. وقتى دوروبر خود را مى‌نگرد، همان تك اتاق پرت افتاده از شهر است كه كنار خندق قرار دارد و پنجره‌اى كه رو به بساط پيرمرد است،  پيرمرد هم اتاق او را ترك گفته و هيچ نمانده است. بازهم راوى تنهاست و تصويرِ روى قلمدان مانده است. نه پيرمرد است، نه گلدان راغه، نه چيزى كه نشان دهد او قتلى را مرتكب شده باشد. هوا هنوز تاريك و روشن است و بانگ خروس‏ از دور شنيده مى‌شود.

در سيزده‌بدر سرگرم نقاشى بوده كه عمو_ پدرش‏ سر مى‌رسد، همان پيرمردِ در تصوير آمده با همان شمايل. كه «... يك شباهت دور و مضحك با من داشت، مثل اينكه عكس‏ من روى آينه دق افتاده باشد _ من هميشه شكل پدرم را پيش‏ خودم همين جور تصور مى‌كردم.» (ص‏ 12)

پس‏ از آن راوى براى پذيرايى از پدر _ عموى خود به فكر بغلى شرابى مى‌افتد كه به او ارث رسيده است. (‌داده‌ى راوى متناقض‏ است، يك‌بار در آغاز داستان مى‌نويسد: بالاى رف يك بغلى شراب كهنه كه از پدرم به من ارث رسيده بود داشتم _ ص‏ 25 و در صفحه‌ى 68 راوى مى‌نويسد: دايه‌ام گفت وقت خداحافظى مادرم يك بغلى شراب ارغوانى كه در آن زهر دندان ناگ، مارِ هندى حل شده بود براى من بدست عمه‌ام مى‌سپارد، آيا يك بوگام داسى چه چيز بهترى مى‌تواند به رسم يادگار براى بچه‌اش‏ بگذارد؟‌) وقتى به سراغ بغلى مى‌رود از سوراخ پستو (‌اين سوراخ تنها يك بار در داستان براى راوى وجود دارد و پس‏ از آن براى هميشه ناپديد مى‌شود.) شاهد يك منظره است، همان منظره‌اى كه روى قلمدان مى‌كشيده است: پيرمردى قوز كرده جلوى بساط پهن شده، جوى آبى روبرويش‏ و دخترى با رختِ سياه كه چسبان به بدنش‏ است، خم شده و گل نيلوفرى را به پيرمرد مى‌دهد. پس‏ از آن‌كه به اتاق باز مى‌گردد، عمو _ پدرش‏ رفته است. از اين غروب تا غروبى كه زنِ سياهپوش‏ را روى سكوى دمِ درِ خانه‌اش‏ مى‌بيند، دو ماه و چهار روز مى‌گذرد. به واقع اين زمانِ رويداده در روياى راوى است؛ در واقعيت، همان غروبى است كه او به تصوير روى قلمدان جان داده و در آن رويا فرو رفته است. زن پاى به اتاقش‏ نهاده و روى تخت‌خوابِ راوى دراز كشيده و انگشت سبابه‌اش‏ را مى‌جود. راوى مى‌ترسد اين رويا به‌هم بريزد: »‌قلبم ايستاد، جلو نفس‏ خودم را گرفتم، مى‌ترسيدم كه نفس‏ بكشم و او مانند ابر يا دود ناپديد بشود،‌« (‌ص‏ 24) راوى به‌سوى زن مى‌رود، تا با او هماغوشى كند، هم‌چون مهرگياه «‌در افسانه‌هاى ايرانى و هندى مهرگياه به نشانه‌ى عشق‌ورزى آدمى آمده و اسطوره‌هاى ايرانى هستى يافتن مشى و مشيانه را از همين گياه مى‌داند.» (3) با او درهم مى‌آويزد؛ اما در همان دم او را مى‌كشد و تكه تكه كرده، در چمدانى مى‌نهد و براى پنهان نمودنش‏ به چاره‌جويى بر مى‌خيزد. در اين‌جاست كه پيرمرد را مى‌يابد. اين همكارى نوعى خواستِ درونى كسى است كه رويا مى‌بيند. پيرمرد در جايى نزديك شاه‌عبدالعظيم پاى درخت سروى گودالى مى‌كند، گودالى به اندازه‌ى چمدان. در آن گلدانى مى‌يابد كه به عوض‏ پيكر دلبر از خاك به‌دست آمده است. (‌انديشه‌ى خيامى در اين بده‌بستان از زمين نقشى اساسى داشته است.) پيرمرد او را تا نزديك خانه همراهى مى‌كند و از آن دم ناپديد مى‌شود و راوى تنها در خانه مانده و آن نقاشى روى كوزه با همان رخسار دلبر، كه راوى تا دم دماى صبح وقتش‏ را به ترياك كشيدن و در خلسه فرورفتن مى‌كند. در اين جا بخش‏ نخست بوف‌كور پايان مى‌يابد.