|
نارنجستان
|
|
ادبیات سیاسی یک کشور یکی از مهمترین ژانرهای ادبی تاثیر گذار در تحولات اجتماعی همان کشور بوده و خواهد بود. تعاریف و کلیات مباحث مربوط به آن را باید در کتابهای پژوهشهای ادبی یافت. آنچه در این جستار مورد نظر است معرفی کتاب «ادبیات سیاسی ایران در عصر مشروطیت» اثر عبدالرحیم ذاکر حسین می باشد که نشر علم تهران آن را به سال 1377 به چاپ رسانده است. یعنی چیزی حدود ده سال پیش؛ و باید اشاره ای داشت که هیچ بازتابی هم در جامعه ادبی و فرهنگی ایران نداشته است. اگر علت را که جویا شویم درخواهیم یافت کتاب در زمانه ای به چاپ رسیده که سیاست بسیار پیشتر و شتابانتر از سرعت دریافتهای مردم در حال گذر و تغییر بوده است. همین چرخه شتابان تغییرات احتمالاً مردم را دچار سرگیجه سیاسی نموده و از امکان پرداختن به موضوعاتی تاثیرگذار بر چرخه دگرگونی ها عاجز بوده اند.
ادبیات سیاسی در جهان ادبیات پدیده ای شناخته شده و پذیرفته شده است. و همچون سایر پدیده ها به آفت افراط و تفریط دچار می شود. بسته به نگاه آدمها سیاست و تاثیر بر سیاست هم تغییر می کند. برای آن دسته از مردم و روشنفکران ناراضی از سیستم بلوک شرق، ادبیات سیاسی امری بوده است که آنان را در مبارزه برای استقرار دمکراسی در کشور خود یاری رسانده است؛ اما همان روشنفکران و مردم همین ادبیات سیاسی را در مقابله با حکومتهای اروپای غربی نپسندیده و روا نمی داشتند. یکی از مبارزات قلمی روشنفکران و مردم ناراضی گریخته از بلوک شرق همین افشای به اصطلاح روشنفکرانی بوده است که در بلوک غرب زیر عنوان گروههای سبز یا سرخ علیه حاکمیت خود مبارزه می کرده اند. ولادیمیر نباکوف یکی از این افراد سیاسی بوده است که در دشمنی اش علیه شوروی سابق چنان پیش رفته بود که هرگز در هیچ زمانی هیچ نقطه ضعفی در حاکمیت امریکا یا کشورهای غرب اروپا نمی دید. او در مبارزه سیاهان علیه تبعیض نژادی هیچ موضعی نگرفت. علیه اعزام ارتش امریکا به ویتنام و استفاده از بمبهای نپالم و شیمیایی علیه زمین های کشاورزی ویتنام سکوت همراه با رضایت داشت؛ و همزمان کوچکترین مسئله سیاسی در روسیه را دنبال می کرد.
یکی از پدیده های نادر دوران مشروطیت می تواند ممنوعیت روزنامه خوانی باشد به دوره صدارت عین الدوله. این ممنوعیت چندین سال به درازا کشید. نخست وزیر عین الدوله گویا دریافته بود تنها بستن روزنامه ها برای ادامه حکومت استبدادی کافی نیست؛ بلکه ممنوعیت خواندن حاکمیت را در ادامه بقایش یاری می رساند. برای همین حکم ممنوعیت خوانش روزنامه را صادر کرد. اما همین ممنوعیت باعث گردهمایی های شبانه مردم و روشنفکران شد برای خواندن چیزی که ممنوع شده بود. بنا به قول تاریخ بسیار کسان بودند تا آن زمان خواندن روزنامه برایشان اهمیتی نداشت؛ اما همین حکم ممنوعیت قداست و جذابیتی از روزنامه خوانی فراهم ساخت که مردم کوچه و بازار را تحریض به آن کرد تا شبها تنها به دلیل و انگیزه روزنامه خوانی گردهم آیند. شب نشینی های معروف به روزنامه خوانی عده ای را تشویق به انتشار «شب نامه» به جای «روزنامه» نمود. دلیلش هم این بود که شبها نوشته می شد، شبها توزیع می شد و شبها خوانده می شد. عین الدوله یادش رفته بود که شبانه روز به دو بخش روز و شب تقسیم شده و او تنها روز نامه خوانی را ممنوع کرده بود؛ اما شب نامه خوانی دور از دسترس ممنوعیت حکومتیان بود.
شبانه خوانی ها زمینه را برای ایجاد انجمن های گوناگون پدید آورد. و انجمن هایی که تنها خواسته بودند روزنامه ها و نشریات فارسی زبان چاپ قاهره، استانبول، کلکته، برلین، باکو و غیره را که به داخل می رسید بخوانند خود به مراکز تغییر قدرت تبدیل شدند ادبیات سیاسی از دل ممنوعیت های سیاسی به قدرت می رسد.
مشروطیت که به پیروزی می رسد، مردم ساده دیروز و انقلابیون امروز دیگر حاضر نبودند به شبانه خوانی ها ادامه دهند و این بار بر سریر قدرت نشسته به جنگ با قدرتی می پردازند که تجربه ای درازدست در حکومت کردن دارد. آنان فراموش می کنند یک اشتباه ناخواسته حکومتیان اوضاع را تغییر داد. ادبیات سیاسی در آن دوران گرچه تلاش بسیار نمود تا مردم و بویژه انقلابیون را متوجه این موضوع نماید که باید هشیاری خود را حفظ کنند و از درافتادن در ورطه فراموشی پرهیز کنند.
ادبیات سیاسی به زمانه سکوت سنگین حضور سیاستمداران بی تحمل و ناشکیباست که معنا می یابد.
|
