|
شیلا ساسانی نیا
|
|
درباره ساعت عمودى
جديد ترين نمايش ضد جنگ ديويد هير كوه كندن درنيويورك
 «ديويد هير» يكى از پركارترين و بحث انگيز ترين نمايشنامه نويسان بريتانيا با يك تجربه نمايشى ضد جنگ ديگر درباره جنگ عراق و آمريكا به صحنه تئاتر باز گشته است. او كه پيش تر همه نمايش هايش را در بريتانيا اجرا مى كرد، اين بار در قلب برادوى با اكيپى از هنرپيشگان توانا همچون جوليان مور و بيل نايگى و كارگردانى درخشان سام مندس «ساعت عمودى» را روى صحنه مى برد.***ساعت ۸ شب پنجشنبه است. ديويد هير با خونسردى منتظر پرشدن سالن نمايش Music Box theatre برادوى براى نخستين اجراى نمايش جديدش است. «ساعت عمودى» در سالنى با ظرفيت ۸۰۰ نفر كه همه بليت هاى آن به فروش رفته، براى نخستين بار روى صحنه خواهد رفت. كمتر از ۳۶ ساعت پيش «هير» همان دلشوره و اضطراب هميشگى و آشنايش را داشت كه به قول خودش ديگر چيز تازه اى نبود و از سال ها پيش به آن عادت كرده است. اين بيست و چهارمين تجربه نمايشنامه نويسى و دهمين كار او در برادوى است . با اين حال نخستين نمايش اوست كه در برادوى افتتاح مى شود، آن هم در يكى از بهترين سالن هاى نمايش آن. «ساعت عمودى» همچنين نخستين تجربه حضور در برادوى براى بازيگران آن جوليان مور و بيل نايگى است. هيرتوضيح مى دهد: «هيچ كس مطلقاً با يك كار ضعيف، نخست به سراغ برادوى نمى رود. برادوى، آغاز راه نيست بلكه مقصد است.» او سپس با اعتماد به نفس مى افزايد: «اين مسلماً يكى از دشوارترين و پر اضطراب ترين دوران زندگى من است.» سام مندس كه كارگردانى اين نمايش را برعهده دارد در مورد هير مى گويد: «او آدم حساسى است، با اين حال هر سال خطر بزرگى را به جان مى خرد. روى صحنه بردن يك نمايش در نيويورك همچون كندن كوه است.» هير نمايش «ساعت عمودى» را- كه يكى از شخصيت هاى اصلى اش ناديا بلاى نام دارد و مثلاً گزارشگر جنگ بوده و در حال حاضر استاد مطالعات سياسى دانشگاه ييل است- به خاطر علاقه اش به ابراز ديدگاه هاى ضد جنگ مردم نوشت. او اين نمايش را نه به دنبال اثر قبل، بلكه بيشتر به عنوان يك مكمل برنمايش قبلى اش «چيزهايى اتفاق مى افتند» مى داند كه تجسم عينى وقايعى بود كه به جنگ عراق منجر شد و سياستمداران واقعى شخصيت هاى نمايشى آن بودند.
هيرتوضيح مى دهد: «براى من اين نمايش جديد به مجموعه اى از سؤالات شخصى پاسخ مى دهد: «زندگى ما در حال حاضر با پنج سال پيش چه تفاوتى كرده؟ و ما بايد از چه ديدگاهى به زندگى خودمان نگاه كنيم؟ زندگى غربى مانند يك نقاشى است؛ رنگ (زندگى) ما با رنگ ديگرى كه روى آن قرار مى گيرد تغيير كرده. ما خودمان را با ديد ديگرى نسبت به دشمنانمان آنگونه كه خطاب مى شوند، مى نگريم. همين به دوره اى از كنكاش و بررسى شخصى منجر شده است.»
مندس معتقد است نمايشنامه هاى هير پيرو دو جريان غالب اند؛ يكى جريان «برشتى» است كه نمايش هايى درباره حمل و نقل عمومى، نظام قضايى و كليسا از اين دست اند. نمايش «چيزهايى اتفاق مى افتند» مندس به اين جريان تعلق دارد. ديگر جريان «چخوفى» نام دارد كه نمايشنامه هايى همچون «نورآسمان»، «شورمخفى» و «ساعت عمودى» از اين دست اند. او درباره اين نمايش جديد هير مى گويد: «ساعت عمودى» خيلى دوپهلو است و هميشه آن را دوست داشته ام، وقتى كارم را روى آن شروع كردم بيش از پيش مجذوب آن شدم. اين نمايش بيشتر از آنچه كه فكر مى كردم محوريت عاطفى دارد. خود كار درخشان است و به جلوه هاى ويژه وابسته نيست.
بيشتر داستان اين نمايش در باغى در شروپشاير مى گذرد؛ جايى كه مرد جوانى به نام فيليپ لوكاس (اندرواسكات) نامزد آمريكايى اش ناديا (جوليان مور) را براى نخستين بار به ديدن پدرش مى برد. او كه طرفدار دو آتشه «نجات عراق» (به گفته خودش) و روى كار آوردن دولتى مردمى در كشورهايى است كه او سابقاً گزارشگر وضعيت آنجا بوده، اين بار خود را در وضعيت تازه و ناراحت كننده اى مى يابد. اوليور لوكاس (بيل نايگى) كه پدر نامزد اوست پزشكى است كه بنابه دلايلى به اين باغ در اين منطقه دور افتاده پناه آورده و از مخالفان سرسخت جنگ خودخواسته آمريكا با عراق است. اين تضاد و تقابل انديشه به گفت وگو و در عين حال بحث و جدل لفظى دامن مى زند، اما از سويى ديگر به تأملات شخصى در ناديا و در نهايت تحكيم رابطه ميان او و نامزدش مى انجامد. ناديا و اوليور هنگام آشنايى از اختلاف عقيده خود درباره جنگ عراق خبر داشتند، اما با پيش كشيده شدن موضوع در جريان يكسرى گفت وگو ها خيلى از مسائل و دغدغه هاى شخصى شان نيز رنگ ديگرى به خود مى گيرند. «ساعت عمودى» نمايشى با گره ها و لايه هايى از مكالمه هاى نمادين است كه به دليل اختلاف عقيده سياسى دو يا چند نفر بار ديگر مردم را متوجه آن زخم هاى كهنه مى كند. عنوان اين نمايش برگرفته از يك اصطلاح پزشكى است كه به توصيف لحظه اى مى پردازد كه پس از وقوع يك حادثه، شخصى مى تواند كمك زيادى به فرد حادثه ديده بكند.
به علاوه اين نمايش درباره يك واقعيت مهم و فراموش شده است: تاوان مداخله در زندگى ديگران. اين مداخله ممكن است مداخله يك پدر در زندگى پسرانش باشد يا مداخله يك استاد دانشگاه در زندگى دانشجويانش و يا يك دولت در نظام يك دولت ديگر.
هير اعتراف مى كند كه خود در جريان يكى از جلسه هاى تمرين بازيگران و هنگامى كه ناديا درباره جنگ حرف مى زد به گريه افتاد. او وقتى اين ماجرا را به مور گفت، اين بازيگر در كمال تعجب ادامه داد: «ديويد، فكر مى كنم تو تنها كسى هستى كه به خاطر سياست اشك مى ريزى!»
«ساعت عمودى» صميميت و سياست را در هم تنيده است. ناديا در وضعيت دشوارى به سر مى برد و اين به خاطر اين نيست كه نمى تواند از موضع خود دفاع كند، بلكه بيشتر به دليل بى پناهى و استيصال است. او قربانى توهمات خودساخته خويش است و زندگى او در سياست خلاصه مى شود.
نمايش «ساعت عمودى» در آمريكا به نمايش افتتاحيه گذاشته شده است و اين امر براى فيلمنامه نويسى كه خود بريتانيايى است و پيشتر همه نمايش هايش براى نخستين بار در سالن هاى تئاتر بريتانيا به نمايش گذاشته شده اند، كمى دور از ذهن است. انگيزه «هير» از اين كار به برخورد تئاتر ملى بريتانيا با نمايش قبلى او (چيزهايى اتفاق مى افتند) بر مى گردد. ظاهراً اين نمايش پس از چند اجرا به كار خود در تئاتر ملى بريتانيا خاتمه داده بود و اين درحالى است كه در همان زمان در سالن نمايش اوليور بر روى صحنه بوده و احتمال مى رفت مدت بيشترى در سالن نمايش تئاتر ملى بريتانيا نيز بر روى صحنه باشد. هير با دلخورى توضيح مى دهد: «مديريت بر تئاتر ملى بريتانيا و تجربه نه چندان خوبى كه از آنجا داشتم، باعث شد اين نمايش را به آمريكا بياورم، اما دليل اصلى اين است كه سه پنجم شخصيت هاى نمايش «ساعت عمودى» آمريكايى هستند و از طرفى خود نمايش هم به نوعى درباره جنگ آمريكا با عراق است. بنابراين به طور منطقى اين نمايش بايد اول در آمريكا بر روى صحنه برود و بعد در انگليس. در مورد بازيگران نيز بهترين گزينه جوليان مور بود، چون هم آمريكايى و هم بازيگر معروفى در تئاتر است». البته اين اعتراف منطقى، موفقيت حرفه اى «هير» در آمريكا را نيز توجيه مى كند. اگرچه بيشتر موفقيت حرفه اى هير در آمريكا بوده (دو نمايش «چيزهايى اتفاق مى افتند» و «ساعت عمودى» با استقبال مواجه بوده اند) او هيچ گاه در نوشتن اين دو نمايشنامه احساس راحتى نكرده است.
هير در كالبدشكافى زندگى بريتانيايى، استعداد زيادى دارد، با اين حال آمريكا نقش مهم و حياتى اى را در تجربيات سياسى و بخصوص نمايشى او بازى كرده است. او براى نخستين بار در ۱۷ سالگى پا به آمريكا گذاشت و در ۲۳ سالگى نخستين نمايشش بر روى صحنه رفت. او در آمريكا به ايالت هاى مختلف سفر كرد، به كارهاى گوناگون و حتى عجيب و غريبى همچون فروش جاروبرقى و يا نقاشى ساختمان روى آورد و در سال ۱۹۸۳ نمايش «Plenty» را در بريتانيا بر روى صحنه برد. اين نمايش واكنش هاى متفاوتى را در پى داشت، اما در برادوى با استقبال مواجه شد و از آن زمان تاكنون اين كشور (آمريكا) براى او به عرصه اى براى چالش تبديل شده است. در حال حاضر هير در آمريكا ارج و قرب ديگرى يافته است. نمايش جديد او تنها نمايشى است كه پائيز امسال براى نخستين بار در برادوى اجرا مى شود و از هم اكنون توجه مطبوعات و گزارشگران تئاتر را به خود جذب كرده است. اين نمايش با ۲/۶ ميليون دلار تهيه شده، درحالى كه تاكنون فروش بليت هاى ورودى آن از مرز ۴ ميليون دلار هم فراتر رفته است. در ماه مارس سال آينده هير، نخستين نمايشنامه ديديون با نام «سال تفكر جادويى» را كارگردانى خواهد كرد. هير در مورد مخاطبان تئاتر نيويورك مى گويد: «نمايش هايى با پلات ساده و بدون پيچ و خم داستانى معمولاً در برادوى در خطر هستند. نكته اى كه اجراى نمايش هاى «Plenty» و «ويا دولوروسا» در آمريكا به من آموخت، اين است كه اگر نمايش خوب و استخوان دارى را در برادوى اجرا كنيد، تماشاگران بى نظيرى خواهيد داشت. در نيويورك مخاطبان تيزبين و هوشيار بسيارى وجود دارند كه شايد در سال يك بار به ديدن تئاتر مى روند و وقتى بتوانيد اين جمع خاص را به سالن ها بكشانيد، بهترين تماشاگران دنيا را خواهيد داشت.»
بيل نايگى، بازيگر نمايش «ساعت عمودى» كه همكارى ۲۵ ساله اى با هير در اين عرصه داشته، معتقد است هير نمايشنامه نويسى است كه قادر است بهترين تجربه بازيگرى را در اختيار بازيگرانش قرار دهد، اما حفظ كردن ديالوگ نمايشنامه هاى او براى بازيگران سخت است. اين ديالوگ ها بسيار محاوره اى هستند و همين باعث سخت شدن كار مى شود. اگر بازيگر يك كلمه، ويرگول يا حتى مكث كوتاهى را فراموش كند، كل نمايش همچون آوار فرو خواهد ريخت. نايگى به طنز مى گويد حتى لطيفه هاى هير هم حساب شده و جدى هستند. با اين حال اين بازيگر پيشكسوت تأكيد مى كند كه هير مهم ترين شخص در زندگى حرفه اى اش بوده و مى گويد: «جادويى در نمايشنامه هايش هست و بازى در آنها حس آشنايى است.»
هير هم بارها به همكارى صميمانه خود با نايگى در طول همه اين سا ل ها اشاره كرده و حتى گفته است: «شايد در دنيا هيچ چيز به اين اندازه مرا خوشحال نكرده است كه مردم به ديدن يك نمايش جديد از من با بازى نايگى بيايند و به همان نتيجه اى برسند كه من سال ها پيش رسيدم، يعنى همان روز اولى كه او را ديدم و تصميم گرفتم با او كار كنم. زمانى بود كه به مردم درباره منحصر به فرد بودن بازى او توضيح مى دادم و حالا همه مى خواهند مانند او باشند.» مايكل گامبون زمانى گفته بود: «به هيچ كس حسودى ام نمى شود و تنها استثنا در اين زمينه بيل نايگى است.»
نايگى بيشتر در نقش شخصيت هايى ظاهر شده است كه نقاط اشتراك بسيارى با خود هير دارند. او در «ساعت عمودى» دقيقاً مانند خود «هير» نيست، اما در نقش شخصيتى ظاهر مى شود كه هير دوست داشت خود آن را بازى كند. در سال ۱۹۹۸ «هير» در يكى از نمايشنامه هاى تك بازيگر خود به نام «ويا دولوروسا» (راه پردرد) با موضوع اسرائيل و فلسطين، بازى كرده بود و آن طور كه مى گويد، اين تجربه بازيگرى بر شيوه نمايشنامه نويسى او بسيار تأثيرگذار بوده است.
تا دقايقى ديگر نمايش «ساعت عمودى» بر روى صحنه مى رود. براى هير آن لحظه موعود به بيمارى شبيه است و اين بيمارى يك اضطراب هيستريك است.
اين ترس در نگاه بازيگران نيز هست، اما كم كم به آن عادت مى كنند. اضطراب صحنه معروف است. اين زندگى آنهاست و شايد از دور چندان فريب انگيز نباشد. هير هميشه اين نصيحت را براى مردم دارد: «شما فكر مى كنيد اين حرفه يك جور پز دادن است. اشتباه فكر مى كنيد. زندگى با تئاتر يعنى زندگى زير ذره بين. اگر ظرفيت اين را نداريد كه مورد پيشداورى يا يادآورى قرار گيريد، پس بدانيد براى تئاتر ساخته نشده ايد.» او سپس با مكثى كوتاه مى افزايد: «گاهى فكر مى كنم خودم هم هميشه براى تئاتر ساخته نشده ام، چون هميشه خونسرد نيستم، همچون حالا!
|
