|
هزار و يکشب، کتاب همه ی اعصار |
| چاپ |
|
پست الكترونيكي
|
|
یهمن سقائی
|
سرگذشت به پايان رسيدن هزارويکشب به واقع بزرگترين داستان اين کتاب جادويی است. داستان گردآوری ها، کاستن ها، افزودنی ها، دستکاری ها و رفت و برگشتهاش در زبان فارسی داستانی ست شورانگيز، گاه دردناک، همراه با جوروجفاهای بسيار که بر کتاب روا داشته شده. اما اين بزرگترين مجموعه داستانی – هندی- ايرانی- عربی- قبطی همچنان در گيرودار سانسور نگاه زمانه و شرايط محيط است دست کم برای زادگاههای خود: (ايران و هند).
هزارويکشب يکی از پيچيده ترين و خلاق ترين آثار داستانی جهان کهن است و به باورم همچنان بی بديل در اين دو زمينه باقی مانده است. اگر مدرنيته اروپا نظريات خود را بر جهان هنر و ادبيات تحميل نمی کرد هزارويکشب می توانست جايگاهی بيش از آنچه امروزه در ميان کتابخوانان و اهل فرهنگ دارد، بدست آورد، می توانست يکی از معيارها و سنجه های ادبيات داستانی جهان شود و زوايای ناشناخته آن بيش از اينها آشکار شود. اما جهان تغيير کرده بود و شهرزاد قصه گو ناچار به خاموشی بود که زمانه ی «بالزاک» و «رئاليزم» بالزاکی بود. زمانه ای که غربيان فرآورده ها و دستاوردهای خود، از جمله شيوه های هنری و ادبی را چونان معيارهای اساسی برای جهان به جهانيان تحميل کردند و ساليان بسيار اين معيارها چونان آيه های منزله بدون نقد و بررسی ريشه ای مورد پذيرش قرار گرفت.
هزارويکشب گويا آميزشی ست ميان سنت داستان در داستان هندی و دوئاليزم ايرانی با نمادهايی از جهان بينی زندگی دوباره (تناسخ) که از مشترکات کهن ايرانيان و هنديان است. اما در هند بزرگ هيچ نشانه و ردپايی از چنين کتابی يافت نشده است مگر مشابهت های بخشی از داستانهای مربوط به حيوانات هزارويکشب با حماسه «مهابارات» هندی. کهن ترين نشانه اين کتاب در ايران ساسانی بنام «هزارافسان» نشان از خاستگاه ايرانی کتاب دارد يا دست کم يکی از نشانه های خاستگاه است. وجود واژه های پهلوی موجود در نسخه های عربی، نامهای پارسی شخصيتهای اساسی از جمله خود «شهرزاد» راوی داستانها و «شهريار» يا «شهرباز» گويای اصالت ايرانی آن است.
دشوار است بپذيريم چنين کتابی بزرگ زاييده تخيل يک نفر در زمانی معين بوده باشد. تغييرات و دستکاريهای کتاب تنها در دوران اسلامی صورت نگرفته است.
اغراق نيست اگر بگوييم نخستين نويسنده آن تنها اسم کتاب را نوشته و باقی را به زمان واگذار کرده تا به تقريب هر پنجاه سال يکبار داستانی به آن افزوده شود و صد سال داستانی از آن کاسته شود. حجم عظيم کتاب کنونی زاييده همين سرريز شدن داستانهای اضافه است در دورانی که هزارويکشب در تبعيد زبان عربی بود. و آنگاه که به زبان فرانسه درآمد اروپاييان نيز وسوسه شدند به حجم هزارويکشب بيفزايند که چنين هم شد. برگردان های اروپايی هزارويکشب داستانهايی دارد که در نسخه های باقی مانده عربی وجود نيست، از جمله داستان «سندباد بحری» که گرچه ريشه در تاريخ فرهنگی هندی- ايرانی و مصر باستان دارد و همين اواخر با شگفتی تمام نسخه ای از َآن را در تابوت يکی از فرعونهای موميايی شده اهرام مصری يافته اند؛ اما اين داستان در کتاب اوليه هزارويکشب و حتا در نسخه های عربی مصری نيامده است.
هزارويکشب، اين فرزند ايرانی تبار وقتی از تبعيد به زبان خود (فارسی) بازگشت که زمانه ديگر تغيير کرده بود و همچون بيگانه ای به چشم می آمد که جز نام و شناسنامه خود هيچ از سرزمين زادگاه خود ندارد. «بهمن ميرزا» شاهزاده قاجار به درستی دريافته بود که برای پيشرفت ايران و همسو شدن با تحولات جهان اروپايی هم هنگام با تحولات صنعتی و اجتماعی نياز است تا فرهنگ ايرانی دريجه هايی رو به فرهنگ جهان باز کند. او دريافته بود تغييرات اساسی ممکن نيست مگر آن که فرهنگ ما دچار تحول و دگرگونی شود. و ادبيات يکی از پايه های فرهنگ است. برای همين بود که از مشاور خود عبدالطيف تسوجی راهنمايی خواست و او بود که برگرداندن هزارويکشب را به فارسی پيشنهاد داد.
عبدالطيف تسوجی با «رعايت اخلاق عموم و عفت کلام» کتاب را به زبان روزمره و قابل خوانش برای همگان برگرداند و آن گونه پذيرای فرزند بازگشته شده به ميهن شد که بهانه برای برانگيختن خشم عمومی و تحريکات خشکه مقدسان بدست نداده باشد. هرچند همين ترجمه هم در وضعيت کنونی ايران اجازه چاپ و نشر نيافته است؛ اما بايد بتوان روزگاری متن بدون سانسور و کامل آن را دوباره به فارسی برگرداند. آنچنان که يکی از نويسندگان آلمانی همين تازگی ها بخشهای سانسور شده اروتيک آن را که حتا به زبانهای اروپايی راه نيافته بود از کهن ترين نسخه های بجای مانده انتشار داده است.
اگر خوب نگاه کنيم اين نخستين کتاب ادبی ترجمه شده در دوران قاجار است. و بازهم بايد تسوجی را ستود که در آن زمانه آغازگر گشايش راهی درست برای ترجمه آثار ادبی زمانه به زبان جاری و روزمره مردم شد. اگر هزارويکشب را نخستين ترجمه ادبی دوران کنونی بشمار آوريم «اميرارسلان» را هم می توانيم نخستين رمان تاليفی ايرانی قلمداد کرد که هردو عليرغم فرسودگی روحيات اجتماعی و سقوط تخيلات توانسته بودند با زبان روزمره مردم ارتباط برقرار کنند و امکانی برای آيندگان فراهم آيد تا به توليدات ادبی بپردازند.
دست به دست شدن داستانهای هزارويکشب بی شباهت با داستان مرگ گوژپشت - احدب- نيست که قاتلهای خيالی در فکر پوشاندن اصل واقعه بودند و سعی داشتند هرچه زودتر برای گوژپشت مرده قاتلی مناسب حال بيابند. داستانهای هزارويکشب افزونی و کاستی می يافتند و کسی نام خود را بعنوان مسئول و مظنون زير نام داستانها نمی آورد يا شهامت گذاشتن نام خود را نداشت. هزارويکشب حالا پيری کهنسال شده با هزاران شگفتی و راز و به جادويی مانده که هر خواننده ای را شيفته و شيدای خود می کند.
هزارويکشب مجموعه ای کامل از داستانهايی ست که همچون آيينه ای روحيات و افکار و علائق مردمان روزگاران گوناگون در سرزمينهای گوناگون شرقی را باز می تاباند؛ هرچند پايه ی داستانها بنا به درونمايه هاشان به ايرانزمين و هندوستان باز می گردد. درونمايه هايی مثل «تناسخ»، «گياهخواری انسانها»، حضور حيوانات باهوشی مثل بوزينه ها و گرگها، «روزه داريهای طولانی مدت»، «آموزش و نشان دادن شيوه های گوناگون هماغوشی و لذت وافر جنسی»، «گياه درمانی برای سلامت» و از نظر ساختار روايت «قصه در قصه» عواملی ويژه هندوستان يا مربوط به روزگار کهن مشترکات ايرانی- هندی است؛ اما درونمايه هايی مثل: «خويش همسری»(ازدواج با محارم)، «همجنسگرايی»، «قدرت زنانه در همسرگزينی، بدست گرفتن فرمان کشتی خانواده و قوم،»، پديده هايی ويژه فرهنگ ايرانی ست. داستان ملک شرکان و ازدواجش با خواهرش «نزهه الزمان» که روايتش بلند است.
ردپای باورهای فلسفی و پايه های داستانهای اصيل هندی را می توان در مجموعه هزارويکشب ديد. اصل رياضت کشی و عقوبات ناشی از گناه که اجرای آن بر عهده محکوم می باشد ريشه هندی دارد. مثلا ترک خانمان برای دوازده ماه بدون برداشتن ذره ای مال و منال تا رسيدن به مرحله پختگی و رهيدن از بار گناه از جمله اين باورهاست که در داستانهای هزارويکشب به کرات آمده است.
داستان « حکايت فاخته ای که گوشت خود را کند و به دشمن داد» از کتاب «مهابارات» بزرگترين کتاب حماسی هند با تغييراتی جزيی در هزارويکشب بازگو شده است. طبيعی ست که کتاب «مهابارات» بسيار کهن تر از هزارويکشب است. در اين داستان شورانگيز عشق و فداکاری از سوختن فاخته ماده برای فاخته نر اسير حکايت می کند و در فرجام که فاخته نر از سوگ فاخته ماده تن به مرگ می دهد تا به جفت خود در آن جهان بپيوندد. همين روايت زيبا در هزارويکشب تکرار می شود و اصولا شنيدن زبان حيوانات از سوی بخشی از انسانها کهن الگويی وابسته به دوران يگانگی ايرانی هندی است. اما جهان بينی حاکم بر داستانهای هزارويکشب بر باوری کهن بنيان نهاده شده است که می گويد حتا اگر باور به آفريدگاری برای اين جهان نداشته و به خودبخودی بودن اين جهان باور داشته باشيم، بازهم چيزی از وجود جهان ديگری فرای اين جهان نمی کاهد چرا که اگر اين جهان بدون آفريدگار وجود دارد پس، آن جهان نيز، حتا بدون آفريدگارش می تواند وجود داشته باشد. به همين روست که می بينيم شخصيتهای داستانی هزارويکشب بارها بار در آن جهان همديگر را ديدار می کنند. اين فلسفه وجود آن جهان بدون نياز به خالق چنان امکانی برای موجودات فراهم می آورد که بدون واهمه از تفاوتها و تمايزات در آن جهان به زيستی دوباره يا چندباره دست يابند. به واقع زيربنای اين مجموعه بزرگ داستانی را همين باورداشتها ساخته و پرداخته اند.
اما اين همه ماجرا نيست؛ چرا که پس از ترجمه عربی کتاب به دست ايرانيان، و شيفتگی اعراب دوران خلافت عباسی به ماجراهای عشقی و اروتيک که زاييده فرهنگ مشترک هندی- ايرانی بود باعث شد نام شخصيتهای داستانها، و کم و کيف آن تغيير کرده، گاه داستانهايی به کلی عربی به آن افزوده تا به ذائقه خواننده سرزمينهای اسلامی خوشايند باشد. داستان جنگ طولانی ملک شرکان و ضوءالمکان و وزير دندان گرچه دارای مايه های ايرانی است؛ اما به کلی به داستانی با ماهيت عربی تبديل شده است و از اصل خود به دور مانده است.
به طور کلی می توان گفت هزارويکشب مجموعه ای از باورها و نظرگاههای روزگار باستان درباره طبيعت، انسان و آرزوهای انسانی است روزگاری که گياهخواری باوری همگانی بود برای حفظ ناموس طبيعت و ارزشگذاری حق حيات حيوانات ديگر. مجموعه ای گرانبها از همه دانشهای آن روزگار. و مهمترين خصلت اين داستانها، همانا عليه مفهوم قدرت اجتماعی است. اين کتاب راهنمايی صادق برای رهايی از قدرتهاست اعم از قدرت فردی و اجتماعی. اين نقد قدرت هيچ مرز و محدوده ای را بر نمی تابد و خواهان جامعه ای رها از هرگونه نيروی مسلط بر طبيعت و انسان است. و آنچه وجه غالب مايه های داستانی آن است عشق و شيوه های عشق ورزی است که در نفس خود عليه قدرت فردی و اجتماعی ست. ريشه اين شيوه های گوناگون کامجويی را می توان در کتاب «کاما سوترا»(رساله عشق) هنديان با جزييات تمام يافت. کتابی که باز هم کهن تر از هزارويکشب است.
به لحاظ ساختار داستانی و نگاهها هم اين کتاب، تا اينجا که می دانيم، آغازگر بدعتهای گوناگون است. بررسی رويداد از زوايا و از منظرهای گوناگون و گاه متضاد و پراکنده شدن حقيقت نه برخاسته از ادبيات مدرن اروپايی؛ بلکه ريشه گرفته از هزارويکشب است. «راشومون» اکيرو کروساوا، «خشم و هياهو»ی ويليام فالکنر، «موش و گربه» گونتر گراس و ... که يک حادثه را از نظرگاهها و ذهنيت های مختلف روايت می کنند، همه بی گمان متاثر از ساختمان هزارويکشب بوده است.
هزارويکشب باوجود آن که در درازنای زمان دچار دگرگونی شده و افزونيهای ناخواسته بسيار در خود دارد؛ اما استخوانبنديش چنان قدرتمند و پر مايه بوده که همه اين افزودنيها را در خود جای داده، بی آن که ماهيت آن دچار کاستی شود. فراموش نکنيم که اروپاييان بسيار زودتر از ايرانيان آن را به زبان فرانسه و انگليسی و اسپانيايی ترجمه و منتشر کرده اند. که پيامدش تاثيرات شگرف بر ادبيات داستانی اروپايی بود. دست کم می دانيم نويسندگان رمانسهای اوليه اروپايی همه و همه سرمشقی بنام «هزارويکشب» داشتند و آنگاه که «رمان» بعنوان ژانر ادبی مدرنيته در اروپا همه گير شد بازهم از اين تاثيرات در امان نبود. نمونه اش «در جستجوی زمان از دست رفته» شاهکار مارسل پروست است که به اعتراف نويسنده اش متاثر از جهان شگفت انگيز هزارويکشب بوده است.
رد پای اين کتاب را در بيشتر آثار ادبی سه سده کنونی غربی می توان به روشنی ديد؛ اما متاسفانه از اين کتاب در زادگاه خود، ايران، هنوز آنچنان که شايسته است بهره گيری نشده و نويسندگان ما از اين سرچشمه بزرگ به قدر پيمانه ای بر نگرفته اند. شايد اين اشکال باز می گردد به فقر آگاهی نويسندگان ما به منابع اصيل ايرانی و شرقی. چرا که ما بيش از آن که با منابع غنی ايرانی آشنا بوده باشيم به ترجمه های ناقص منابع اروپايی دسترسی داشته و اين منابع را سرمشق و معيار ادبی خود قرار داده ايم. بی گمان خواندن داستان و رمانهای موجود به قصد آشنايی با سبک نويسندگان ضروری و نيازی اساسی است؛ اما اين همه کار نيست. چرا که آفرينندگان داستانهای اساسی جهانی با بهره گيری از فلسفه، روانشناسی، ادبيات داستانی روزگار باستان شرقی، اسطوره های جهان و ديگر منابع غير داستانی توانسته اند آثار خلاقه و ماندگار بيافرينند. خوانش هزارويکشب يکی از واجبات کار هر نويسنده ی جدی و سخت کوش خواهان آفريدن اثری ماندگار است. اما هزارويکشب تنها برای نويسندگان نيست؛ بلکه کتابی ست برای همگان. با خوانش چنين کتابی ما به آرامش و تامل پيرامون مسائل اساسی طبيعت و انسان دست می يابيم. با خوانش چنين کتابی ما جهان روزگار کهن را امروزی می کنيم و موفق می شويم به اين جهان شگفت انگيز و رويايی گام نهيم شايد جان جهان امروزی را بهتر بشناسيم. هزارويکشب داستان هزاران روز از دست رفته ماست. دريابيمش |
