This email address is being protected from spam bots, you need Javascript enabled to view it

  این بررسی به سال 1999 نوشته شده و در همان زمان هم  به چاپ رسیده است. اگر اشاره به زمان باشد مربوط است به همان سالها و وقایع.

اين نامه‌اى‌ست كه چندين سال پيش‏، يك سالى پس‏ از پذيرش‏ قطعنامه‌ى صلح و پايان جنگ ايران و عراق، از شهر ويران شده‌ى آبادان براى دوستى فرستاده بودم. نامه‌اى عادى بود در آن زمان كه مى‌نوشتم؛ اما گويا دوستم نامه را نگه داشته بود يا لاى وسايل مانده بود تا پارسال كه همراه نامه‌اى آن را برايم فرستاد به رسم يادآورى آن دوران سخت. حالا كه به نامه نگاه مى‌كنم غم نوستالوژيكى بر وجودم نشسته است و درام دردناكى كه در شرح شتابزده ماجرايى از يافتن يك بسته نامه خود را از پس‏ سال‌ها نشان مى‌دهد. بايد از آن دوست مقيم ايران متشكر باشم به لحاظ اسبابكشى‌و يافتن اين نامه. اما مهم‌ آن كه ما شاهد جنگى ديگر در همجوارى آبادان هستيم. اين بار نيروهاى امريكايى دست به اشغال عراق زده‌اند. آن هم به همان توجيهى كه عراقيان در آن سال‌ها خرمشهر و ساير شهرهاى مرزى ايران را تصرف كردند. شايد حالا بايد چشم به راه بود تا اتفاق همگون در يكى از شهرهاى اشغالى عراق رخ دهد.

زن‌وشوهر سالخورده لهستانى‌تبار بیشتر روز را توى حياط خانه‌اشان مى‌پلكيدند؛ اما كمتر با كسى سلام احوالپرسى داشتند. يكى از همسايه‌هاى قديمى مى‌گفت چند سال پيش‏ كه به اینجا آمده بودند خيلى مى‌ترسيدند. جواب سلام كسى را هم نمى‌دادند تا پارسال كه گويى مشكلشان حل شد و راحت شدند. شده بود كمكشان كنم براى جابجايى وسيله‌اى در خانه‌شان. يكى دوبار هم آمده بودند خانه ما بريده بريده از خاطرات گذشته‌شان حرف زدند. اما پيرمرد اگر خانه‌اش‏ بوديم و اتفاق مى‌افتاد كه به عكس‏ روبروش‏ نگاه كند، طاقت نمى‌آورد به سكوت در برابر گذشته. بهانه‌ها بسيار بود براى جوان شدن، از جمله گوشه‌هاى ناشناخته عكس‏ براى خودش‏ و ما. گويى همين عكس‏ دسته‌جمعى او را وا مى‌داشت به حرف زدن. رفتارى عجيب داشت با قاب عكس‏، درست مثل زانو زدن در برابر كشيش‏ و اقرار نيوش‏. آخرين بارى كه خانه‌شان بودم كنجكاو شدم عكس‏ را به دقت تماشا كنم، شايد توجه به عكس‏ باعث خوشحالى‌شان بشود. فكر كردم دوست دارند جوانى‌شان را هم ببينيم. وقتى به عكس‏ نگاه مى‌كردم پيرمرد آمد كنار دستم تا برايم توضيح دهد و آدم‌ها را تك به تك معرفى كند. پيشاپيش‏ مى‌دانستم عكس‏ دسته جمعى همسايه‌هاى كوچه شهردار است. برايم گفت: «اين عكس‏ را درست پيش‏ از تقسيم لهستان گرفته‌ايم.»

 این جستار به سال 2000 در فصل نامه «نگاه نو» ایران به چاپ رسیده است. 

از این نیمه خاک - نگاهی به ادبیات داستانی خرده فرهنگها در امریکا 

انگيزه‌ام براى نوشتن اين جستار آشنايى با تجربه‌هاى فرهنگى ديگر اقوام بود. شناخت فرهنگ‌هايى كه كمابيش‏ با وضعيت ما همگون و داراى وجوه اشتراك بسيار مى‌باشند، يا مى‌پندارم كه چنين است و طبعا" پژوهش‏ در اين زمينه مى‌تواند بسا چشم‌اندازهايى نو بر ما بگشايد. به راستى اين خرده‌فرهنگ‌ها كه گاه گذشته‌اى بيش‏ از تاريخ استقلال امريكا دارند، چه دستاوردهايى براى كلان فرهنگ امريكا و ديگر فرهنگ‌ها داشته‌اند؟ ادبيات و هنرشان تا به كجا هنوز رنگ نيستان زادگاه را دارد و قلمه‌هاى جابجاشده دراین نیمه دیگر خاك چگونه ريشه دوانده‌اند؟ 

هم‌هنگام با آغاز نمايش‏ »دروازه‌هاى تمدن‌بزرگ« ابسورديته‌ى داستانى صادق چوبك به يك واقعيت اجتماعى تبديل شد كه نه تنها نوشتنْ بل زيستن نيز نمايشى گروتسك بيش‏ نبود. او كه مى‌خواست بدور از جنجال‌ها بزيد، از هر سو آواهاى نابهنجار دروغ‌هاى بزرگ را مى‌شنيد. در چنين هنگامه‌اى هويت فردى و صداى فرديت با همه‌ى كميابى‌اش‏ در ايران به نفع »تمدن بزرگ« و »مبارزه براى روياى بزرگ« رو به نيستى داشت. پس‏، براى كسى كه مى‌خواست با ديدى انتقادى هويت فردى، سنت جهان پيرامون و گستره‌ى آينده‌ى اجتماع را بنگرد، جايى براى حضور در چنين مكانى يافت نمى‌شد. نوشتن از يك امكان حضور و واقعيت نوشتن به نبشتن بر گورسنگ‌ها و دفترهاى سجل احوال تنزل كرده بود. پس‏ نوشتن گونه‌اى وانداليزم روشنفكرى و خودكشى ذهن بود، دست كم براى كسانى چون چوبك.

او در نبود هدايت همچنان به معيارها پايبند ماند و تا زمانى كنش‏ نوشتن برايش‏ علت وجودى داشت كه جهان پيرامون هنوز رنگ نمايشى گروتسك را بخود نگرفته بود، چرا كه اين كنش‏ تلاش‏ براى خلق آن فضاهاى رنگين ديگر، جان دادن به شخصيت‌هاى ديگرسان و لذت بردن از زندگى‌ بود. آفرينش‏ فضاهاى سياه حاشيه‌ها، تا در واقعيت نابودى حاشيه‌ها امكانپذير و لذت از زندگى پررنگ و جلا شود. در جهان ويژه‌ى چوبك حماقت عمومى جايى نداشت. جهانش‏ همان كشتى مسافرى‌ست كه به كراچى مى‌رود. آدم‌هاى سوار بر اين كشتى همه دست‌چين‌شده‌اند، نيازمندان هويت‌اند كه سرنوشت خود را به ناخداى كشتى سپرده‌اند.